Babcine metody wciąż skuteczne, czyli naturalne sposoby na przeziębienie

Starsze pokolenia wiedziały jak czerpać z natury to, co najlepsze. Wiedza ta częściowo odeszła w zapomnienie, na szczęście niezupełnie. Coraz więcej osób ponownie zwraca się w stronę przyrody i ekologicznego stylu życia. Naturalne sposoby na przeziębienie są zadziwiająco skuteczne i mogą pomóc w zwalczeniu objawów, zanim choroba na dobre się rozwinie.

Kiedy pojawiają  się pierwsze objawy przeziębienia i jak je rozpoznać?

Każdy z nas to zna – przeziębienie to jedna z najczęstszych infekcji wirusowych, które co roku przytrafia się milionom ludzi. Choroba rozwija się stopniowo, a pierwsze objawy są łatwe do przeoczenia. Ogólne rozbicie, zmęczenie i dyskomfort w obrębie gardła – uczucie suchości, drapania czy delikatnego bólu. W tej fazie mogą pojawić się uczucie chłodu, kichanie ( naturalna odpowiedź organizmu na obecność wirusa w drogach oddechowych) czy obniżone samopoczucie, które nie od razu kojarzone są z rozpoczynającą się infekcją. Rozpoznanie tych objawów, jest kluczowe do podjęcia działań zapobiegawczych. 

W kolejnych godzinach lub dniach pojawiają się bardziej charakterystyczne objawy, jak:

• ból gardła – często pierwszy objaw infekcji,
• katar – początkowo wodnisty, który później zmienia konsystencję i kolor na żółtawy lub zielonkawy kaszel – najpierw suchy, a następnie mokry z odksztuszaniem wydzieliny,
• zatkany nos – który jest wynikiem obrzęku błony śluzowej nosa,
• łzawienie z oczu – często w początkowej fazie choroby,
• stan podgorączkowy lub gorączka (do 38.8°C) – u dorosłych nie zawsze, a u dzieci często

Przeziębienie rozwija się w trzech charakterystycznych fazach:

1. Pierwsze stadium – ok. 1 - 3 dni po kontakcie z wirusem. To czas, w którym występują pierwsze łagodne objawy przeziębienia. To właśnie tę fazę najłatwiej jest przeoczyć.
2. Stadium szczytowe – od 4 – 7 dzień. Najcięższa faza przeziębienia w której objawy osiągają szczyt i  są najbardziej uciążliwe .
3. Stadium zdrowienia – 7 – 10 dzień. To czas, kiedy objawy ustępują, a pacjent zaczyna czuć się lepiej.

Najdłużej po infekcji może utrzymywać się kaszel – powyżej 14 dni. Jest to także kaszel poinfekcyjny.

Najważniejsza jest profilaktyka

W leczeniu infekcji najskuteczniejszym sposobem jest niedopuszczenie do jej rozwoju. Codzienna dawka witamin wzmacniających odporność organizmu i dbanie o ubiór przystosowany do pogody to podstawa.

Zwracaj uwagę na pierwsze objawy przeziębienia

Najskuteczniejsze działania można podjąć w trakcie początkowej fazy infekcji, gdy wirus dostał się do organizmu, ale jeszcze nie zdążył się namnożyć. Objawy takie jak: złe samopoczucie, osłabienie, katar, kaszel i stan podgorączkowy mogą wskazywać na przeziębienie.

Domowe sposoby najlepiej sprawdzają się właśnie w tej pierwszej fazie, gdy jest największa szansa na złagodzenie infekcji.

Jak odróżnić przeziębienie od innych chorób?

Choć przeziębienie zwykle przebiega łagodnie, ważne jest, aby potrafić odróżnić je od poważniejszych infekcji górnych dróg oddechowych.

Przeziębienie a grypa

Grypa ma zazwyczaj ostre objawy. To, co odróżnia ją od przeziębienia to przede wszystkim wysoka gorączka i ból mięśni. W przypadku przeziębienia gorączka jest niska lub nie ma jej wcale, a ból mięśni bywa bardzo łagodny.

Przeziębienie a angina

Angina to inaczej ostre zapalenie gardła i migdałków. Może mieć etiologię zarówno wirusową, jak i bakteryjną. Choć w przypadku przeziębienia jest odczuwalny ból gardła, to w przypadku anginy jest jest on o wiele silniejszy. Anginę charakteryzuje nagły początek, silny ból gardła podczas przełykania, ból głowy, a w przypadku dzieci często także ból brzucha i wymioty. Dodatkowo występuje również wysoka gorączka.

Przeziębienie a zapalenie oskrzeli

Początkowo obydwa te schorzenia mają podobne objawy. Często to właśnie łagodne zapalenie górnych dróg oddechowych może przerodzić się w zapalenie oskrzeli. Różnica staje się widoczna w miarę trwania infekcji, gdy objawy nie maleją, a po upływie tygodnia objawy utrzymują się wraz z uporczywym kaszlem i odkrztuszaniem ropnej wydzieliny. Długotrwały kaszel może prowadzić do bólu w obrębie klatki piersiowej.

Zapalenie zatok przynosowych

Większy problem może stanowić ostre zapalenie zatok przynosowych często zaczyna się od przeziębienia, które następnie przeradza się w infekcję bakteryjną. Objawy zapalenia zatok mogą obejmować gorączkę, osłabienie, zmęczenie, kaszel i zatkany nos. Może również wystąpić wyciek śluzu z tylnej części gardła, tzw. spływanie wydzieliny po tylnej ścianie gardła. Leczenie obejmuje antybiotyki, leki zmniejszające przekrwienie i leki przeciwbólowe. Pomocne mogą być również termofory, aerozole do nosa z solą fizjologiczną i inhalatory.

Pamiętaj!

Jeśli objawy nasilają się w czasie choroby, pojawia się wysoka gorączka, trudności w oddychaniu, silny ból gardła lub ropna wydzielina. Elementy diagnostyki obejmują przede wszystkim dokładny wywiad objawów, ocenę temperatury ciała, badanie gardła, nosa i osłuchiwanie płuc, a w razie potrzeby dodatkowe testy laboratoryjne lub obrazowe.

Leki  na przeziębienie dostępne bez recepty

Kluczową rolę w łagodzeniu objawów przeziębienia, takich jak gorączka, ból głowy, ból gardła czy mięśni odgrywają leki przeciwgorączkowe i przeciwbólowe. Do najczęściej stosowanych należą paracetamol i ibuprofen.

Paracetamol działa głównie przeciwbólowo i przeciwgorączkowo, natomiast ibuprofen dodatkowo wykazuje działanie przeciwzapalne, co może przynieść ulgę w stanach zapalnych gardła czy mięśni. W początkowej fazie przeziębienia leki te stosuje się w dawkach zalecanych na ulotce, zwykle co 4–6 godzin w przypadku paracetamolu (maks. 4 g/dobę u dorosłych) i co 6–8 godzin w przypadku ibuprofenu (maks. 1200–2400 mg/dobę w leczeniu objawowym, zależnie od stanu zdrowia).

Wiele leków dostępnych bez recepty łączy kilka składników aktywnych w jednym preparacie, aby złagodzić różne objawy. Należą do nich m.in.:

• Pseudoefedryna – lek obkurczający naczynia krwionośne w błonie śluzowej nosa, ułatwia oddychanie i zmniejsza uczucie zatkanego nosa.
• Feniramina – lek przeciwhistaminowy, łagodzi kichanie, wodnisty katar i swędzenie nosa.
• Witamina C – wspiera funkcjonowanie układu odpornościowego i może skracać czas trwania infekcji przy regularnym stosowaniu.

Środki te stosuje się zgodnie z zaleceniami producenta i w uwzględnieniem przeciwwskazań. W początkowej fazie przeziębienia priorytetem jest kontrola gorączki i bólu, a przy nasilających się objawach można rozważyć preparaty łączone, pamiętając o maksymalnych dawkach i czasie stosowania.

Napary i herbaty na przeziębienie

Jednymi z najczęściej stosowanych metod jest podawanie choremu gorących napojów np. herbata z sokiem malinowym, imbirem lub cytryną, mleko z miodem czy rosół. Gorące napoje rozgrzewają organizm, a dodatki – w zależności od ich rodzaju – wspomagają układ odpornościowy, działają stymulująco, przeciwgorączkowo lub oczyszczają zatoki.

Herbatka na przeziębienie wzbogacona sokiem z malin wykazuje działanie przeciwgorączkowe, a to za sprawą kwasu salicylowego zawartego w malinach. Dokładnie tego samego, który jest podstawowym składnikiem aspiryny. Ponadto zawiera naprawdę dużo potasu, magnezu i wapnia – pierwiastków, które tracimy w dużych ilościach wraz z potem i moczem. Taki sok z malin na przeziębienie można przygotować samodzielnie lub dostać w sklepie, ale należy zwrócić uwagę, by przez przypadek nie kupić soku o smaku malinowym, pozbawionego dobroczynnych właściwości.

Dla wzmocnienia działania herbaty warto dodać nieco imbiru, miodu lub soku z cytryny. Przy czym trzeba pamiętać, że cytrynę można dodawać do ciepłego, ale nie wrzącego naparu, pozbawionego fusów herbacianych. Pamiętaj, że witamina C jest wrażliwa na działanie wysokich temperatur, a w połączeniu z listkami herbaty wydziela się szkodliwy dla zdrowia cytrynian glinu.

Miód i cytryna

Są chętnie wykorzystywane do różnego rodzaju leczniczych mikstur. Wiąże się to z bogactwem witamin, składników odżywczych i mikroelementów w nich zawartych. Świetnym dodatkiem do herbatek rozgrzewających może być także żurawina.

Miód jest jednym z najczęściej stosowanych domowych środków łagodzących objawy przeziębienia. Jego właściwości wynikają z połączenia naturalnych cukrów, enzymów i związków antybakteryjnych. Miód, produkt znany z właściwości przeciwbakteryjnych, przeciwwirusowych i immunomodulujących. Może także wspierać nawilżenie gardła i ułatwiać odkrztuszanie śluzu, co jest szczególnie pomocne przy infekcjach górnych dróg oddechowych. Najczęściej stosuje się go w połączeniu z ciepłymi napojami, np. herbatą lub wodą z cytryną – takie połączenie dodatkowo dostarcza witaminy C i działa łagodząco na drogi oddechowe.

Ważne jest jednak, aby pamiętać, że miód nie jest wskazany dla dzieci poniżej 1. roku życia ze względu na ryzyko botulizmu. U osób dorosłych i starszych dzieci miód jest bezpiecznym, naturalnym sposobem na poprawę komfortu podczas przeziębienia, choć nie leczy samej infekcji wirusowej.

Naturalne składniki, oprócz właściwości leczniczych, mają jeszcze jedną zaletę – są bardzo smaczne. Kto kiedyś próbował gorącej, aromatycznej herbaty z imbirem, miodem i cytryną, ten doskonale wie, że taki napar świetnie nadaje się nie tylko podczas choroby, ale również po to, by uprzyjemnić sobie chłodne, zimowe wieczory.

Jeśli nie herbata, to może mleko z miodem i dodatkami?

Zapewne wiele osób pamięta z dzieciństwa zapach mleka z miodem? Słodki, przepyszny napój, który był środkiem pierwszej pomocy przy obniżonej odporności. Czy faktycznie mleko z miodem na przeziębienie to taki dobry pomysł? Samo mleko nie wykazuje żadnych właściwości leczniczych, oprócz dostarczania do organizmu żywych kultur bakterii, wapnia i kilku innych mikroelementów. Sekretem tej mikstury są zastosowane dodatki. Oprócz miodu warto dorzucić trochę świeżego czosnku bogatego w związki siarki, działające antyseptycznie i mobilizujące białe krwinki do działania. Można dodać również trochę imbiru dla wzmocnienia działania przeciwwirusowego i ochronnego.

Jakkolwiek mleko z czosnkiem na przeziębienie jest skuteczną mieszanką, nie u każdego można ją zastosować. Taki napój podrażnia gardło, ponadto czosnek nie jest polecany kobietom w ciąży i karmiącym piersią, ponieważ jego ostry smak przenika do mleka i może zniechęcać dziecko do ssania piersi. Czosnku powinny unikać również osoby chore na cukrzycę, zwłaszcza stosujące insulinę w formie zastrzyków, ponieważ czosnek powoduje zwiększenie wydzielania insuliny w organizmie.

Mikstury na przeziębienie

W domowych spiżarniach lub apteczkach można jeszcze spotkać własnej roboty nalewki i mikstury. Przygotowanie takiej mieszanki jest proste, a jej zaletą jest to, że można ją długo przechowywać i podawać natychmiast po zaobserwowaniu pierwszych objawów infekcji.

Do mikstury na przeziębienie z czosnku, miodu i cytryny potrzebujesz:

• 3 cytryny
• 10 ząbków polskiego czosnku
• 1 szklanka prawdziwego miodu np. lipowego

Sok z cytryny należy wycisnąć i razem z miąższem przelać do przygotowanego wcześniej wyparzonego słoika. Czosnek przecisnąć przez praskę i dodać do soku z cytryny, a następnie dolać szklankę miodu i dokładnie wymieszać. Skrystalizowany miód można podgrzać, ale nie więcej niż do temperatury 45°C. Słoik z tak przygotowaną mieszanką należy odłożyć do lodówki na około 3 doby. Syrop można przechowywać w lodówce przez 2-3 tygodnie. W okresie choroby podawać: dzieci 3 razy dziennie 1 łyżeczka – dorośli 3 razy dziennie 1 łyżka.

W domowym leczeniu przeziębienia wykorzystuje się też syrop z cebuli. Jak go przygotować?

Składniki potrzebne do zrobienia syropu z cebuli:

• 1 cebula
• 1 łyżka miodu

Najpierw obierz cebulę i pokrój ją w drobną kostkę lub plasterki. Następnie przełóż ją do szklanego naczynia i dodaj łyżkę miodu (niektórzy podają w przepisie cukier, ale miód jest zdecydowanie zdrowszy). Odstaw naczynie w ciemne i ciepłe miejsce, aby cebula puściła sok. Po upływie około 24 godzin przecedź syrop przez sitko do czystej szklanej butelki. Tak zrobiony syrop pij w ilości 3 łyżek dziennie.

Czosnek – naturalny sposób na przeziębienie

Mówiąc o tym, jak szybko wyleczyć przeziębienie nie można zapomnieć o czosnku! W końcu to produkt, który od wielu lat jest wykorzystywany w celu łagodzenia objawów infekcji.

Czosnek zawiera allicynę, która zawiera siarkę odpowiedzialną za charakterystyczny zapach i smak czosnku. Co więcej, nasila produkcję niektórych rodzajów krwinek białych, które są potrzebne do walki z wirusami wywołującymi przeziębienie. Są również niezbędne do zwalczania bakterii, dlatego czosnek uznaje się za naturalny antybiotyk.

Jakie są domowe sposoby na przeziębienie z wykorzystaniem czosnku? Najprostszym jest dodawanie czosnku do różnych potraw. Kolejnym jest przygotowanie mikstury z czosnku, cytryny i miodu (patrz wyżej).

Przepis na nalewkę imbirową na przeziębienie (bez alkoholu)

Nalewki zwyczajowo produkowane są na bazie alkoholu, jednak tym razem przedstawiamy o wiele zdrowszą alternatywę dla alkoholowych nalewek – syrop z imbiru, miodu lipowego i cytryny. Przygotowuje się go podobnie jak poprzedni przepis. Cytrynę wyciśnij, a świeży imbir pokrój w cienkie plasterki, następnie wrzuć wszystko do słoika i zalej szklanką miodu. Po 3 dniach nalewka jest gotowa. Smaczna, zdrowa i bezalkoholowa, a co najważniejsze bez obaw można ją podawać dzieciom i dorosłym.

Podobnych, łatwych do zrobienia przepisów jest oczywiście o wiele więcej. Warto podpatrzeć niektóre tajemnice naszych babć, by ta cenna wiedza nie przepadła gdzieś w zapomnienie. A jeśli chcesz dowiedzieć się jak zapobiegać przeziębieniom i szybko podnieść odporność organizmu, zachęcamy do lektury artykułu „Co na przeziębienie – jak szybko i skutecznie podnieść odporność organizmu?".

Inhalacje parowe – domowe sposoby na przeziębienie

Jak szybko wyleczyć przeziębienie za pomocą domowych metod? Oprócz syropów czy nalewki możesz zastosować inhalacje parowe.

Inhalacje to popularna metoda łagodzenia objawów przeziębienia, szczególnie kataru, zatkanego nosa i podrażnionego gardła. Polegają na wdychaniu pary wodnej, często z dodatkiem soli fizjologicznej, olejków eterycznych lub ziół (np. rumianku, mięty czy eukaliptusa). Para wodna pomaga nawilżyć śluzówkę nosa i gardła, co ułatwia odkrztuszanie śluzu, zmniejsza obrzęk błony śluzowej i łagodzi podrażnienie.

Najczęściej stosuje się inhalacje kilka razy dziennie przez 5–10 minut, co pozwala na złagodzenie kataru i ułatwia oddychanie. Po inhalacji warto dobrze nawilżyć nos i unikać nagłych zmian temperatury, aby nie podrażniać śluzówki.

Jakie olejki eteryczne i zioła pomagają złagodzić objawy choroby?

Jak działa inhalacja z dodatkiem olejków eterycznych lub ziół?

Zioła
Działają łagodząco, przeciwzapalnie i antyseptycznie. Para wodna uwalnia aktywne związki roślinne, które nawilżają śluzówkę nosa i gardła, ułatwiają odkrztuszanie śluzu i zmniejszają podrażnienie.

• Szałwia lekarska: ma właściwości przeciwzapalne, odkażające i bakteriobójcze. Pomaga złagodzić m.in. ból gardła.
• Rumianek pospolity: napary czy inhalacja z tym ziołem to jedne z najczęstszych domowych sposobów na przeziębienie. Skąd taka popularność rumianku? Jest to roślina, która ma właściwości przeciwzapalne, bakteriobójcze i antyoksydacyjne.
• Koper włoski: wykazuje właściwości napotne i wykrztuśne. Dzięki temu łagodzi objawy przeziębienia, takie jak gorączka i kaszel.

Sól fizjologiczna
Rozcieńczona woda z solą fizjologiczną (0,9% NaCl) to bezpieczny i skuteczny sposób na nawilżenie błon śluzowych. Płukanie i inhalacja solą pomaga zmniejszyć obrzęk śluzówki, rozrzedza wydzielinę i wspiera oczyszczanie dróg oddechowych, co przynosi ulgę w katarze i ułatwia oddychanie.

Olejki eteryczne
Do pary wodnej można dodać kilka kropel olejków eterycznych, np. eukaliptusowego, miętowego lub tymiankowego lub z majeranku. Właściwości tych olejków obejmują działanie antybakteryjne, przeciwwirusowe i przeciwzapalne, a także efekt odświeżający i ułatwiający oddychanie. Należy jednak stosować je ostrożnie – nie wszystkie olejki są bezpieczne dla dzieci i osób z alergiami.

Jak zrobić domową inhalację parową na złagodzenie objawów przeziębienia?

Badania medyczne wskazują, że inhalacje mogą przynieść tymczasową ulgę w objawach, ale nie przyspieszają samego wyleczenia infekcji wirusowej. Są bezpieczne dla dorosłych i starszych dzieci, pod warunkiem zachowania ostrożności – para powinna być ciepła, a nie wrząca, aby uniknąć oparzeń. Dzieciom młodszym można stosować inhalacje solą fizjologiczną przy użyciu nebulizatora, co jest bezpieczniejsze niż tradycyjna para wodna.

Do zrobienia najprostszej inhalacji parowej potrzebne Ci będą tylko:

• olejki eteryczne,
• miska z gorącą wodą,
• ręcznik.

Do miski z gorącą wodą dodaj kilka kropli olejków eterycznych. Następnie pochyl się nad miską i przykryj głowę ręcznikiem. Wdychaj parę przez około 15 minut.

Do zrobienia inhalacji możesz użyć też ziół zalecanych w czasie przeziębienia. Jeśli zdecydujesz się na takie rozwiązanie, zalej 2 łyżki ziół gorącą wodą. Następnie pochyl się nad miską, przykryj głowę ręcznikiem i wdychaj parę przez kilkanaście minut.

Jak wzmocnić odporność i unikać infekcji? – profilaktyka przeziębienia

Profilaktyka przeziębienia opiera się przede wszystkim na wzmacnianiu odporności organizmu oraz ograniczaniu kontaktu z czynnikami sprzyjającymi infekcjom. Duże znaczenie ma codzienne dbanie o zdrowy styl życia – odpowiednia ilość snu, zbilansowana dieta, regularna aktywność fizyczna oraz właściwe nawodnienie wspierają naturalne mechanizmy obronne organizmu. Już od dawna było wiadomo, że w  okresach zwiększonego ryzyka zachorowania warto zwrócić uwagę na:

• unikanie przeciągów,
• dostosowanie ubioru do warunków pogodowych
• oraz ochronę organizmu przed wychłodzeniem.

Istotnym elementem jest także higiena dróg oddechowych – częste mycie rąk, unikanie dotykania twarzy oraz wietrzenie pomieszczeń pomagają ograniczyć kontakt z wirusami. Dodatkowo korzystne może być nawilżanie śluzówki nosa (np. roztworami soli fizjologicznej), co stanowi naturalną barierę ochronną przed patogenami.

W kontekście wspierania odporności ważną rolę odgrywają także witaminy na odporność, zwłaszcza witamina C, witamina D oraz cynk. Suplementacja powinna być jednak dostosowana do indywidualnych potrzeb i ewentualnych niedoborów.

Nie bez znaczenia pozostaje również unikanie stresu, który osłabia układ odpornościowy i zwiększa podatność na infekcje. Długotrwałe przemęczenie, brak snu czy napięcie psychiczne mogą obniżać zdolność organizmu do walki z wirusami. Dlatego ważne jest dbanie o równowagę między pracą a odpoczynkiem oraz regenerację organizmu.

Suplementacja witaminami C, D i cynkiem

Witamina C, witamina D i cynk są często stosowane jako wsparcie organizmu podczas przeziębienia:

• witamina C – wspomaga funkcjonowanie układu odpornościowego i może nieznacznie skracać czas trwania objawów infekcji górnych dróg oddechowych, szczególnie przy regularnym stosowaniu w okresie zwiększonego ryzyka zachorowania;
• witamina D –  odgrywa kluczową rolę w regulacji odpowiedzi immunologicznej, a jej suplementacja może zmniejszać ryzyko infekcji dróg oddechowych u osób z niedoborem;
• cynk –  natomiast działa przeciwwirusowo i wspiera naturalną obronę organizmu – przyjmowany w odpowiednich dawkach na początku objawów może skrócić czas trwania przeziębienia. Suplementy powinny być stosowane zgodnie z zaleceniami specjalisty lub producenta, aby uniknąć przedawkowania i działań niepożądanych.

Nawodnienie – kluczowe w leczeniu infekcji

Podczas przeziębienia niezwykle ważne jest odpowiednie nawodnienie organizmu. Picie wody, herbatek ziołowych, bulionów lub ciepłych napojów pomaga utrzymać wilgotność błon śluzowych nosa i gardła, co ułatwia oddychanie i zmniejsza podrażnienie.

Nawodnienie wspomaga także rozrzedzenie śluzu, dzięki czemu łatwiej jest go odkrztusić i oczyścić drogi oddechowe. Dodatkowo odpowiednia ilość płynów wspiera funkcjonowanie układu odpornościowego i ogólną regenerację organizmu w czasie infekcji.

Warto pić regularnie niewielkie ilości ciepłych lub letnich napojów przez cały dzień, unikając nadmiernego spożycia napojów mocno słodzonych czy alkoholowych, które mogą odwodnić organizm.

Odpoczynek i odpowiednia ilość snu

Nie należy zapominać, że oprócz tych wszystkich domowych sposobów ważny jest odpoczynek i odpowiednia ilość snu. Sen pozwala układowi odpornościowemu działać skuteczniej, wspiera produkcję białych krwinek i przeciwciał oraz przyspiesza proces zwalczania infekcji. Brak snu lub przemęczenie mogą natomiast osłabić naturalną odporność i wydłużyć czas trwania choroby. W praktyce oznacza to, że w czasie przeziębienia warto unikać nadmiernej aktywności fizycznej i poświęcać więcej czasu na sen oraz odpoczynek w ciągu dnia, co wspomaga ogólne samopoczucie i przyspiesza powrót do zdrowia. Przed położeniem się do łóżka przyda się także gorąca kąpiel, która działa odprężająco, rozgrzewająco i ułatwi zasypianie.

Bibliografia:

1. PRZEZIĘBIENIE U DZIECI – POSTĘPOWANIE
2. COLDS IN CHILDREN – PROCEEDING
   Teresa Jackowska1, Katarzyna Plata-Nazar2, Adam Sybilski3,4
3. Klinika Pediatrii, Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego, Warszawa
   Katedra i Klinika Pediatrii, Gastroenterologii, Alergologii i Żywienia Dzieci, Gdański Uniwersytet Medyczny, Gdańsk
4. Klinika Pediatrii i Alergologii, Państwowy Instytut Medyczny MSWiA, Warszawa
5.  II Klinika Pediatrii, Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego, Warszawa https://www.researchgate.net/profile/Adam-Sybilski/publication/400476099_Przeziebienie_u_dzieci_-_postepowanie/links/6992e9c442f94d1212ab1054/Przeziebienie-u-dzieci-postepowanie.pdf
6. Zver A., Veronese A., Krivec U. i wsp.: Children with chronic cough – what’s following. European Respiratory Journal 66: PA4812. https://podyplomie.pl/system/products/sample_pdfs/000/007/744/original/Grypa_wyd_II_2021.pdf
7. Ewa Chlebda-Sieragowska1, Monika Skrzypiec-Spring1,2, Adam Szeląg1  3. Katedra i Zakład Farmakologii, Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu 4. Polski Związek Strzelectwa Sportowego https://www.pzss.org.pl/assets/files/biblioteka-trenera/2012/03_2012_chlebda-skrzypiec-szelag-rola-preparatow-ziolowych-w-profilaktyce-infekcji-u-sportowcow.pdf
8. National Institutes of Health (NIH) – Vitamin D Fact Sheet for Consumers – https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-Consumer/
9. National Institutes of Health (NIH) – Vitamin C Fact Sheet for Consumers – https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminC-Consumer/
10.  Harvard Health Publishing, The sleep–immune connection – https://www.health.harvard.edu/staying-healthy/the-sleep-immune-connection
11.  Możliwości wykorzystania miodu w terapii COVID-19 – potencjalne mechanizmy działania i przegląd badań klinicznych
12. Grabarek-Lejko D. , Dzugan M. 
    https://agro.icm.edu.pl/agro/element/bwmeta1.element.agro-2ef84b4c-a9be-4f71-8f6c-d5e177840dd5
13. Ewa Chlebda-Sieragowska1, Monika Skrzypiec-Spring1,2, Adam Szeląg1  3. Katedra i Zakład Farmakologii, Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu 4. Polski Związek Strzelectwa Sportowego https://www.pzss.org.pl/assets/files/biblioteka-trenera/2012/03_2012_chlebda-skrzypiec-szelag-rola-preparatow-ziolowych-w-profilaktyce-infekcji-u-sportowcow.pdf
14. National Institutes of Health (NIH) – Zinc Fact Sheet for Consumers – https://ods.od.nih.gov/factsheets/Zinc-Consumer/
15. Healthline, Steam Inhalation: Benefits, Risks, and How To – https://www.healthline.com/health/steam-inhalation